اطلاعات پرسشنامه
عنوان طرح

پارک آبخیز گردو

تاریخ پایان : 1402/07/02

تاریخ شروع : 1398/04/19

مختصات UTM محل طرح

جنوب X: 3768928 -- Y: 3764338

شمال X: 377902 -- Y: 383856

غرب X: 3768928 -- Y: 3764338

شرق X: 377902 -- Y: 383856

محل اجرای طرح

استان : مرکزي، شهرستان : اراک، شهر : اراك، بخش : هیچکدام، روستا : هیچکدام


توضیحات :
پارک آبخیز گردو با مساحت 1413 هکتار در حد فاصل طولهای جغرافیایی 39 38 49 تا 28 42 49 و عرض جغرافیایی 48 03 34 تا 54 00 34 قرار دارد و در خروجی این حوزه شهر اراک و شهرک گردو واقع شده اند. محدوده مورد مطالعه بین حدود ارتفاعی 1810 تا 2600 متر واقع شده که طبقه ارتفاعی 2400-2300 متر بیشترین فراوانی را به خود اختصاص داده است و ارتفاع متوسط حوزه 2174.71 متر می باشد.بررسی خصوصیات شیب حوزه نشان می دهد کلاس شیب بالاتر از 60 درصد بیشترین فراوانی را داشته و کلاس شیب 8-5 درصد کمترین سطح را به خود اختصاص داده است همچنین شیب متوسط حوزه برابر با 58 درصد می باشد.آبراهه اصلی حوزه با طول 10.4 کیلو متر دارای شیب متوسط 6.73 درصد بوده .ضمنا زمان تمرکز حوزه اصلی با استفاده از روش برانسی ویلیامز برابر 3.22 ساعت برآورد گردیده است این حوزه از 7 دره با نام های محلی زیر تشکیل شده است . دره ملوچه ،دره سرامیک ، دره بید سوخته، دره گرگ ،دره قشلاق ، دره منوچهر ،دره علی گدار کلیه عملیات آبخیزداری در آن به مرحله اجرا در آمده است. در این پارک ویترینی از انواع عملیات بیولوژیک، مکانیکی و بیومکانیکی استفاده شده که جهت بازدید دانشجویان و پژوهشگران بسیار مفید است و زمینه را برای انجام کارهای تحقیقاتی و پژوهشی فراهم نموده است./ بعنوان نمونه میتوان به این اقدامات و عملیات به شرح ذیل اشاره نمود: 1- گابیون بندی با حجم 10299 مترمکعب و تعداد 169 عدد 2- سنگی ملاتی با حجم 9755 مترمکعب و به تعداد 15 عدد 3-خشکه چینی با حجم 919 مترمکعب و به تعداد 27 عدد 4- عملیات بیولوژیک کنترفارو و بذرپاشی4 هکتار، نهالکاری 57170 اصله، نگهداری مراقبت و آبیاری 141914 اصله 5- جاده سازی و شن ریزی با حجم 2485مترمکعب و طول 5250 متر 6- حجم بتن ریزی مخزن 1542 متر مکعب 7- دیوار ساحلی 1428 متر مکعب 8- اجرای سیستم نیمه مکانیزه آبیاری 25 هکتار 9- آلاچیق 10 عدد 10- پل فلزی 9 عدد 11- بانکت بندی 5708 مترمکعب


1- حق مالکیت معنوی
اگر تمام و یا بخشی از بهترین تجربیات/ دانش بومی توضیح داده شده در این قالب تحت پوشش حق مالکیت معنوی برای سازمان ، نهاد، فرد، گروه، تشکل رسمی و یا بومی و جوامع محلی می باشد، مشخص کنید:

 اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی در راستای وظایف محوله و به تبعیت از سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با هدف حفظ، احیاء، توسعه و بهره برداری مدیریتی از عرصه های ملی در جهت توسعه پایدار اجرای این پروژه را در دستور کار قرارداد که متعاقبا مشروح خواهد گردید.

 

توضیحی در مورد سازمان ، نهاد، فرد، گروه، تشکل رسمی و یا بومی و جوامع محلی صاحب حق بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه دهید:

سازمان، نهاد، فرد، گروه، تشکل و .... در اجرای پروژه های مدیریتی با اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی همکاری نکرده است.

در راستای وظایف محوله نیز واقع شدن شهر اراک در خروجی حوزه آبخیز دره گردو اراک و احتمال آب گرفتی و جاری شدن سیل پس از بارشهای با شدت زیاد در شهر اراک پس از تهیه و تصویب طرح نسبت به اجرای کلیه پروژه های مندرج در دفترچه طرح اقدام و تا اکنون ادامه دارد بصورتیکه با اجرای انواع پروژه های مکانیکی، بیولوژیکی ضمن کاهش شدت رواناب، افزایش سرعت نفوذ آب در خاک و غیره از وقوع سیل بصورت تضمینی جلوگیری که در مباحث بعد مشروح خواهد گردید.


2- طبقه بندی
بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده را بر اساس نوع عرصه/ ارتباط با ماموریت های محوری سازمان جنگلها مراتع و آبخیزداری/ و تاثیرات آن در اعمال بهترین تجربیات/ دانش بومی طبقه بندی کنید ( می توانید چندین گزینه را انتخاب کنید)
کاربری غالب در منطقه مشخص شده
جنگل خیر
مرتع خیر
بیابان خیر
حفاظت از عرصه های منابع طبیعی بلی
آبخیزداری/ آبخوانداری بلی
توان افزایی جوامع محلی بلی
سایر ( عنوان درج گردد) :

منطقه گردشگری گردو اراک

برگزاری کلاسهای آموزشی، ترویجی

کمک به اقدامات مدیریت منابع طبیعی
حفاظت و پیشگیری از تخریب :

به منظور پیشگیری از تخریب آب و خاک و حفظ منابع پایه اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی بر اساس مفاد مندرج در طرح تهیه و مصوب شده نسبت به مدیریت جامع منابع و حفظ آب و خاک و پوشش گیاهی، بهره برداری بهینه از این منابع و حفظ سرمایه اصلی در منطقه گردشگری گردو ( پارک شــــــهدای منابع طبیعی ) اقدام که این اقدامات شامل اجرای انواع عملیات‌ بیولوژیکی و مکانیکی است. برخی از این اقدامات شامل تقویت پوشش گیاهی در مراتع، کاشت نهال درختان دو منظوره بومی منطقه، احداث بندهای خشکه چین و گابیون، بوته کاری، علوفه کاری، بانکت بندی، سکوبندی میباشد.



احیاء :

اجرای پروژه های آبخیزداری در سطح حوزه آبخیز آبخیز دره گردو اراک منجر به افزایش ترکیب و تراکم پوشش گیاهی، در سطح حوزه آبخیز شده است بصورتیکه پس از اندازه گیری دبی روخانه محرز گردید که افزایش پوشش گیاهی تاثیر قابل توجهی در کنترل نزولات اسمانی داشته است . 

توسعه :
  • با توجه به بررسی بعمل آمده مشخص و محرز گردید اجرای پروزه های آبخیزداری در سطح حوزه آبخیز دره گردو منجر به افزایش و ذخیره رطوبت در خاک شده نیز با افزایش پوشش گیاهی و تاجی آب حاصل از نزولات آسمانی در خاک ذخیره و گونه های گیاهی مرتعی بومی زادآوری داشته اند و متعاقب افزایش پوشش گیاهی اقدام به قرق مراتع گردید تا این مهم استمرار یابد.
بهره برداری :
با اجرای پروژه آبخیزداری، حوزه آبخیز دره گردوی کلانشهر آلوده اراک به منطقه گردشگری تبدیل شد بصورتیکه هم اکنون مورد توجه عموم مردم قرار گرفته است و رشته های ورزشی همچون پیاده روی، کوهنوردی، دوچرخه سواری، موتور سواری، گلایدر، پاراگلایدر و ..... احیا شده از طرفی کلیه مسابقات ورزشی در این منطقه گردشگری اجرا میگردد.یکی از دلایل مهم استقبال مردم اراک از دره گردو قرار گرفتن شهر اراک در خروجی حوزه ابخیز میباشد یعنی نزدیکترین محل فارغ از انواع الاینده ها.
سازگاری با شرایط نامطلوب نظیر خشکسالی/ طغیان امراض و آفات/ کاهش تولید علوفه و... :

با افزایش پوشش گیاهی در نتیجه اجرای پروژه های بیولوژیک، درصد ذخیره رطوبت آب در خاک افزایش پیدا کرده که این مهم منجر به افزایش شادابی گونه های گیاهی مرتعی و تقویت بنیه گیاهان مرتعی شده است، در نتیجه استقرار گیاهان سطح جذب الاینده ها و ریزگردها افزایش و کربن موجود در هوا بوسیله گیاهان ترسیب گردیده است . 

به منظور مدیریت آب در فصول خشک به جهت تامین اب مورد نیاز انواع نهال درختان بومی که در منطقه کاشته شده است اقدام به احداث مخزن ذخیره آب شده بصورتیکه در ماههای پر باران، قسمتی از رواناب حاصل از نزولات اسمانی در مخزن ذخیره و با توجه به اجرای طرح ابیاری قطره ای آب مورد نیاز نهال انواع درختان تامین شده است . همچنین با اجرای پروژه های مکانیکی از شدت حرکت رواناب کاشته و ذخیره آب در خاک افزایش یافته است و در کل همانطور که قبلا ذکر گردید اجرای پروژه های ابخیزداری تغییر اقلیم را در نتیجه داشته و همین امر موجب جذب حداکثری گردشگران را فراهم نموده است.

ظرفیت سازی و ارتقاء آگاهی :

مدیریت پایدار منابع طبیعی و آبخیزداری در حوزه­ آبخیز دره گردوی اراک و تبدیل به منطقه گردشگری که به لطف اجرای پروزه های آبخیزداری صورت پذیرفت منجر به افزایش گردشگران و بازدید از پروزه های اجرا شده گردید و همین عامل خود از جمله مهمترین اقدامات در جهت ارتقاء سطح اگاهی و دانش عموم مردم به شناخت و استفاده صحیح از منابع طبیعی گردید.

مشارکت، همکاری :

یکی از نتایج حاصل از تبدیل حوزه ابخیز دره گردوی اراک به منطقه گردشگری تامین نشاط و خرمی و سلامتی گردشگران است بصورتیکه روحیه حفاظت و حراست از منابع طبیعی در مردم بیدار شده و حس دوستی با طبیعت در مردم زنده شده است.به شهادت سامانه 1504 تعداد تماس مردم در خصوص جلوگیری از تخریب در این منطقه افزایش یافته است. 

کمک به اهداف توسعه پایدار منابع طبیعی
بهبود وضعیت اقتصادی :

از جمله مواردی که در بهبود وضعیت اقتصادی منطقه گردشگری دره گردوی اراک نقش دارد میتوان به افزایش ترکیب و تراکم گونه های گیاهی داروئی، جذب اکوتوریسم، افزایش سایتهای کلنی زنبور عسل، کاهش فرسایش خاک، جلوگیری از سیل و پیامدهای آن، بهبود وضعیت شهر نشینی و تفرجگاهی، جلوگیری از روند تخریب اشاره نمود.



بهبود سرمایه های اجتماعی نظیر ایجاد و ساماندهی تشکلها، آموزش، ارتقاء آگاهی و... :

در راستای دستیابی به اهداف سازمانی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی پس از اجرای پروژه های مندرج در طرح مصوب نیز نگهداشت وضع موجود و جلوگیری از تخریب و تصرف اراضی ملی اقدام به برگزاری کلاسهای آموزشی، ترویجی در سطح -- نفر روز نمود، همچنین در سطح کل حوزه اقدام به تبلیغات محیطی با شعار حفاظت و صیانت از منابع طبیعی و ابخیزداری نموده است.که پس از بررسی اولیه در سال اول مشخص و محرز گردید تخریب و تصرف وقوع نیافته که این مهم را از جمله مزایای اجرای پروزه های آبخیزداری میتوان برشمرد. با توجه به تعداد گردشگران بازدید کننده از منطقه به تجربه ثابت شد تبدیل حوزه آبخیز دره گردو به منطقه گردشگری یکی از الگوهای موفق در خصوص اموزش و ترویج فرهنگ منابع طبیعی 

  تجارب نشان داده است بازدید از الگو های موفق یکی از بهترین راه های ترویج و اشاعه ی فرهنگ استفاده صحیح و پایدار از منابع طبیعی و محیط زیست می باشد. زیرا که جوامع محلی و روستاییان از کودکی آموزش ها یلازم را با نگاه کردن به دست پدر و چگونگی انجام کار ها توسط او فرا میگیرند بنابراین دارای دقت و پتانسیلی بالا در فراگیری آموزش ها از روش های بصری و زنده دارند. و در صورت بازدید از الگوهای موفق و درآمد زا به صورت خود انگیخته اقدام به تعمیم آن در روستای خواهند کرد. و در صورت موفقیت تعمیم آن الگو کل منطقه از مزایای آن بهره مند خواهند گردید.

بهبود وضعیت اکوسیستم های منابع طبیعی :

حفظ آب و خاک و کاهش روند فرسایش آبی و بادی خاک - تقویت منابع آب زیرزمینی - تلطیف شرایط آب و هوائی - فراهم شدن شرایط استقرار گونه های گیاهی بومی - بهبود تنوع زیستی و پایداری اکوسیستم.

نوع اثرات بهترین تجربیات/ دانش بومی در محدوده استفاده از آن
اثرات تولیدی و یا بهره وری :

بستری برای حفظ پوشش گیاهی بوجود امده است - از وقوع سیل جلوگیری شده است - سفره های زیرزمینی تغذیه شده است - مهمتر اینکه حوزه آبخیز دره گردوی اراک بواسطه اجرای پروژه های آبخیزداری به منطقه گردشگری تبدیل و مورد توجه عموم مردم قرار گرفته و سطح آگاهی مردم نسبت به منابع طبیعی و ابخیزداری افزایش یافته است.

اثرات اقتصادی – اجتماعی و فرهنگی :

 افزایش روحیه شادی و نشاط با تبدیل به منطقه گردشگری -کاهش قابل توجه آلودگی و گرد و غبار و تلطیف هوا - ارتقاء توان تولید مراتع و ترسیب کربن -  کاهش فرسایش خاک -کاهش حرکت روان آب ها -ارتقاء سطح دانش و آگاهی مردم .

اثرات زیست محیطی :

1-      کاهش آلودگی هوا از طریق کاهش گرد و غبار و تثبیت خاک و در نهایت تلطیف آب و هوا و ترسیب کربن.

2-      تثبیت خاک و امکان رشد و توسعه و استقرار پوشش گیاهی بومی و غیر بومی .

3-      ارتقاء کیفیت زیستگاههای جانوری و بهبود سطح آب زیرزمینی از طریق توسعه پوشش گیاهی منطقه.

4-بهبود وضعیت شهر نشینی و تفرجگاهی منطقه.

5-احیاء، بهبود و پایداری اکوسیستم.





3- تشریح موقعیت و شرایط
عنوان بهترین تجربیات/ دانش بومی و سال شروع

 منطقه گردشگری و تفرجگاهی دره گردو .

  اجرای پروژه های مدیریتی آبخیزداری و منابع طبیعی در این منطقه از سال 1398 

موقعیت مکانی ( در صورت وجود نقشه ای ارائه دهید) باgps از اسامی رسمی و محلی برای تشریح این موفعیت استفاده نمایید

 پارک آبخیز گردو با مساحت 1413 هکتار در حد فاصل طولهای جغرافیایی 39  38  49  تا  28  42  49  و عرض جغرافیایی 48  03  34  تا 54  00 34  قرار دارد و در خروجی  این حوزه شهر اراک و شهرک گردو واقع شده اند. محدوده مورد مطالعه بین حدود ارتفاعی 1810 تا 2600 متر واقع شده که طبقه ارتفاعی 2400-2300 متر بیشترین فراوانی را به خود  اختصاص داده است و ارتفاع متوسط حوزه 2174.71 متر می باشد.بررسی خصوصیات شیب حوزه نشان می دهد کلاس شیب بالاتر از 60 درصد بیشترین فراوانی را داشته  و کلاس شیب 8-5 درصد کمترین سطح را به خود اختصاص داده است همچنین شیب متوسط حوزه برابر با 58 درصد می باشد.آبراهه اصلی حوزه با طول 10.4 کیلو متر دارای شیب متوسط 6.73 درصد بوده .ضمنا زمان تمرکز حوزه اصلی با استفاده از روش برانسی ویلیامز برابر 3.22 ساعت برآورد گردیده است  این حوزه از 7 دره با نام های محلی زیر تشکیل شده است  .
دره ملوچه  ،دره سرامیک ، دره بید سوخته، دره گرگ  ،دره قشلاق  ، دره منوچهر   ،دره علی گدار 
کلیه عملیات آبخیزداری در آن به مرحله اجرا در آمده است. در این پارک ویترینی از انواع عملیات بیولوژیک، مکانیکی و بیومکانیکی استفاده شده که جهت بازدید دانشجویان و پژوهشگران بسیار مفید است و زمینه را برای انجام کارهای تحقیقاتی و پژوهشی فراهم نموده است./



راجع به وضعیت طبیعی محل به اختصار توضیح دهید
اقلیم :

حوزه آبخیز دره گردو اراک که اکنون با نام منطقه گردشگری دره گردو شناخته میشود در جنوب شهر اراک واقع بنابراین شهر اراک در خروجی این منطقه قرار گرفته است میانگین بارندگی سالانه حوزه پارک آبخیز گردو 334  میلیمتر بوده که از این میزان 153 میلیمتر در فصل زمستان به عنوان پر بارش ترین فصل سال ،پاییز با 103 میلیمتر،بهار 74میلیمتر در تابستان تنها2 میلیمتر بارندگی نازل می گردد.همچنین ماه اسفند با میانگین 62میلی متر بارندگی پر بارش ترین ماه سال محسوب می گردد. با توجه به میزان بارندگی حجم کل نزولات آسمانی به طور متوسط در سال معادل 4.7 میلیون متر مکعب می باشد که با در نظر گرفتن میزان ضریب رواناب 30 درصد حجم کل روانابهای سطحی برابر 1.4 میلیون متر مکعب برآورد گردیده است.

خاک :

اراضی حوزه در پنج تیپ کوهستان، تپه، فلاتها و تراسهای فوقانی واریزه های بادبزنی شکل سنگریزه دار و آبرفت بادبزنی شکل سنگریزه دار قرار گرفته که بر این اساس از کل مساحت حوزه 87 درصد در تیپ کوهستان 1.2 درصد در تیپ تپه 5.7 درصد در تیپ فلات و تراسهای فوقانی 4.2 درصد در تیپ واریزه های بادبزنی شکل سنگریزدار و 1.9 درصد در تیپ ابرفت بادبزنی شکل سنگریزه دار میباشد.

توپوگرافی :

پس از تهیه مدل رقومی ارتفاع منطقه با استفاده از خطوط تراز تهیه شده از نقشه­ های توپوگرافی 1:25000و همچنین مدل رقومی ارتفاعی حاصل از سنجنده ALOS، مرز هیدرولوژیکی حوزه آبخیز گردو با استفاده از ابزار Arc Hydro در محیط نرم افزار GIS تهیه گردید. پس از تدقیق آن با استفاده از نقشه ­های توپوگرافی و تصاویر ماهواره­ای، مرز نهایی حوزه آبخیز گردو نیز به صورت رقومی در محیط نرم افزار GIS تهیه گردید. همچنین با توجه به وضعیت زهکشی و آبراهه ­ها و همچنین مساحت، حوز آبخیز گردو به واحدهای کاری و یا زیرحوضه­ های هیدرولوژیکی و غیرهیدرولوژیکی تقسیم گردید.خروجی کار به ­عنوان نقشه پایه شامل خطوط تراز اصلی و فرعی و تمامی عوارض زمینی ذکر شده در بالا به صورت رقومی در محیط نرم افزار GIS تهیه گردید.

پوشش گیاهی :

 به منظور تهيه ليست گياهان منطقه در حين پيمايش حوزه به منظور شناسايي تيپ­هاي مرتعي و عمليات آناليز و ارزيابي مرتع، گياهان منطقه نيز از لحاظ جنس و گونه شناسايي شدند و گونه‌هایي كه در حوزه قابل شناسايي نبوده‌اند نمونه‌برداري شده و با مراجعه به مراجع كتب علمي، اساتيد و كارشناسان متخصص در اين رشته شناسايي گرديد و اين گياهان براساس جنس، گونه، خانواده، نام فارسي و... در جدول مربوطه بشرح ذیل قرار گرفته‌اند.در این جدول از لحاظ فرم رويشي گياهان به بوته، پهن‌برگ، درخت، درختچه، گراس و شبه‌گراس تقسيم شده‌اند. همچنين از لحاظ كلاس خوشخوراكي گياهان در 3 كلاس I (خيلي خوشخوراك)، II (خوشخوراكي متوسط) و III (غيرخوشخوراك يا با خوشخوراكي كم) تقسيم‌بندي و از لحاظ طول عمر گياهي(Lasting Period)  به گياهان به 3 گروه يكساله (Annual)، دوساله (Biennials)، چندساله (Perennials) تقسيم شده‌اند. 

فرم رویشی

نوع کاربری

دوره رویشی

نام فارسی

کلاس خوشخوراکی

گونه

جنس

تیره

گراس

علوفه ای

چند ساله

علف پشمكي

I

tomentellus

Bromus

Gramineae

گراس

علوفه ای

چند ساله

جو پیازدار

II

bullbosum

Hordeum

Gramineae

گراس

علوفه ای - حفاظتی

چند ساله

علف گندمی

II

sp

Agropyron

Gramineae

گراس

علوفه ای

چند ساله

شال دم

II

barbata

Stipa

Gramineae

بوته‌اي

حفاظتي – علوفه ای

چند ساله

جارو

II

orientalis

Scariola

Compositae

فورب

خوراکی- حفاظتی

یکساله

كنگر

II

sp

Gundelia

Composiae

فورب

حفاظتی

چند ساله

-

III

sp

Cousinia

Composiae

فورب

حفاظتی- دارویی

چند ساله

بومادران

III

sp

Achilia

Composiae

فورب

حفاظتی- دارویی

چند ساله

چای علفی

II

inflata

Stachys

Labiatae

فورب

حفاظتي  - داروئي

چند ساله

-

III

Sp

Salvia

Labiatae

بوته‌اي

حفاظتي و صنعتي

چند ساله

گون

III

sp

Astragalus

Leguminosae

بوته‌اي

علوفه ای و داروئي

چند ساله

درمنه دشتی

II

sibsri

Artemisia

Compositae

بوته‌اي

حفاظتي

چند ساله

کلاه میرحسن

III

sp

Acontholimon

Caryophyllaceae

فورب

حفاظتی

چند ساله

گوش بره

III

oliveri

Plomis

Labiatae

فورب

حفاظتي  - داروئي

چند ساله

خانک

III

sp

Murrubium

Labiatae

فورب

حفاظتی

چند ساله

آویشن

III

unlgoris

Thymus

Labiatae

فورب

حفاظتي صنعتي

چند ساله

علف چای

III

scabrum

Hypricum

Hypricaceae

فورب

حفاظتي و داویی

چند ساله

گل ماهور

III

officianalis

Verbascum

Scropholloriceae

فورب

حفاظتي

چند ساله

کنگر وحشی

III

sp

Onopordon

Compositae

فورب

حفاظتي

چند ساله

میخک

III

sp

Dianthus

Caryophillaceae

فورب

حفاظتي و دارویی

چند ساله

زول

III

illardieri

Eryngium

Umbellieraceae

بوته

حفاظتي

چند ساله

ورک

III

persica

Rosa

Rosaceae

فورب

حفاظتي و دارویی

چند ساله

شکرتیغال

III

rifrodes

Echinops

Compositae

فورب

حفاظتي

چند ساله

گلرنگ

III

oxyacantha

Carthamus

Compositae

فورب

حفاظتي

چند ساله

فرفیون

III

macroclade

Euphorbia

Euphorbiaceae

فورب

حفاظتي

چند ساله

تلخه

III

repens

Acroptilon

Compositae

گراس

حفاظتي

چند ساله

گل گندم

III

Virgate

Centaurea

Compositae

بوته

حفاظتي

چند ساله

بادام کوهی

III

licioedes

Amygdalus

Rosaceae

فورب

حفاظتي و دارویی

چند ساله

خوشاریزه

II

platyloba

Echinophora

Umbelfeeraceae

فورب

حفاظتی  - سمي

چند ساله

اسفند

III

Harmala

Peganum

Zygophylaceae









وضعیت منابع آب :

 در محدوده منطقه گردشگری دره گردو رودخانه دائمی وجود ندارد  ولی یک رشته رودخانه فصلی از سمت شمال شرقی به سمت جنوب غربی کشیده شده که  در فصل زمستان و اول بهار ( فروردین و دهه اول اردیبهشت ) گاهی آب در آن جاری می­باشد که به مصرف اراضی کشاورزی میرسد و مابقی در بندهای آبخیزداری بتدریج در پائین دست در منطقه نفوذ می­کند.


وضعیت غالب شرایط اقتصادی – اجتماعی مردم ساکن در محل و یا در مجاورت آن
سطح درآمد، منابع اصلی و فرعی درآمد، مالکیت اراضی و حق بهره برداری رسمی و عرفی از منابع طبیعی شامل زمین/ آب/ تولیدات مرتع جنگل/ کیاهان دارویی و... :

بدلیل مجاورت منطقه گردشگری گردو اراک به شهر اراک در گذشته های دور کلیه ساکنین این منطقه به شهر اراک مهاجرت و در حال حاضر این منطقه فاقد سکنه میباشد. 

بر پایه چه معیار و شاخصهایی بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده را اثرگذار در مدیریت پایدار منابع طبیعی و آبخیزداری می دانید

معضلات ناشی از پدیده سیلاب وگردوخاک  همیشه زندگی اجتماعی و اقتصادی مردم ساکن در خروجی این مناطق را تهدید کرده و باعث شده است جوامع بشری روش های مختلفی را جهت کنترل این پدیده در نظر قرار دهند که احداث بلوک های سیمانی در ورودی شهرک همواره یکی از این روش ها بوده است. اما ویژگی ها و شاخص های فنی نوع اجرا و مصالح بکار رفته در سازه های آبخیزداری با توجه به هدف ، منابع مالی و انسانی قابل دسترس و تاثیر گذاری سریع آنها می تواند در مدیریت پایدار منابع طبیعی و ابخیزداری اثرات قابل توجهی داشته باشد. 


4- تشریح مشکلات ( علل مستقیم و غیر مستقیم) و اهداف بهترین تجربیات/ دانش بومی
تشریح مشکلات و چالشهای منطقه در رابطه با مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری

1- تردد زیاد مردم با ماشین در حوزه سبب تخریب شدید شده بود

2-کمبود اعتبارات 

3-هماهنگي ضعيف بين سازمان هاي دولتي .

4-مشكلاتي همچون تغيير كشت ، آتش سوزي ، چراي مفرط ، احداث نامناسب جاده و عدمكنترل معدن كاوي .

5-فرسایش خاك، رسوب ورودی به مخازن سدها، سیل خیزی و خشكسالی كه در اثر تنوع اقلیمی، پوشش گیاهی، زمین شناسی و توپوگرافی كشور به وجود می آید مشكلات متفاوتی درحوزه ه آبخیز در گردو به وجود آورده است.


چالشهایی که توسط بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده حل می شود را توضیح دهید

1- تردد زیاد مردم با ماشین در حوزه سبب تخریب شدید شده بود که با عملیات جاده سازی و واحد نگهبانی کنترل گردید

2-کمبود اعتبارات که با تامین اعتبارات ملی و استانی طرح اجرا گردید

3-هماهنگي ضعيف بين سازمان هاي دولتي که با همکاری شهرداری تا حد زیادی مرتفع گردید

4-مشكلاتي همچون تغيير كشت ، آتش سوزي ، چراي مفرط ، احداث نامناسب جاده و عدمكنترل معدن كاوي که با اجرای طرح مرتفع شد

5-فرسایش خاك، رسوب ورودی به مخازن سدها، سیل خیزی و خشكسالی كه در اثر تنوع اقلیمی، پوشش گیاهی، زمین شناسی و توپوگرافی که با عملیات های بیولوژیک و مکانیک مرتفع گردید

اهداف اجرایی بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده را مشخص کنید

1-      کاهش و یا متوقف نمودن شدت فرسایش بادی کویر میقان جهت حفاظت از ابنیه، مراکز اقتصادی مواصلاتی و اراضی کشاورزی و غیره

         2- بستر سازی جهت احیاء پوشش گیاهی در پناه بند های رسوبگیر

3-       افزایش پتانسیل تفرجگاهی 

4-     بستر سازی  جهت احیاء و توسعه زیستگاه های جانوری منطقه

5-کاهش آلودگی هوا از طریق کاهش گردو خاک  ناشی از فرسایش خاک که  این موضوع با توجه به نزدیکی منطقه به کلان شهر اراک از اهمیت زیادی برخوردار است



5- فعالیت ها
روشهای معمول در رابطه با اهداف و فعالیتهای بهترین تجربیات/ دانش بومی را تشریح کنید

احداث پارک آبخیز با این حجم عملیات و مساحت در کشور بسیار معدود بوده و در کشور منحصر به فرد می باشد. بنابراین روش معمولی برای آن نمیتوان ذکر نمود

توضیح مختصر در خصوص تکنیک و روشهای اعمال بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه دهید

 در این پارک ویترینی از انواع عملیات بیولوژیک، مکانیکی و بیومکانیکی استفاده شده  است./

بعنوان نمونه میتوان به این اقدامات و عملیات به شرح ذیل اشاره نمود:

1- گابیون بندی با حجم 10299 مترمکعب و تعداد 169 عدد

2- سنگی ملاتی با حجم 9755 مترمکعب و به تعداد 15 عدد

3-خشکه چینی با حجم 919 مترمکعب و به تعداد 27 عدد

4- عملیات بیولوژیک کنترفارو و بذرپاشی4 هکتار، نهالکاری 57170 اصله، نگهداری مراقبت و آبیاری 141914 اصله

5- جاده سازی و شن ریزی با حجم 2485مترمکعب و طول 5250 متر

6- حجم بتن ریزی مخزن 1542 متر مکعب

7- دیوار ساحلی 1428 متر مکعب

و...


8- اجرای سیستم نیمه مکانیزه آبیاری 25 هکتار

9- آلاچیق 10 عدد

10- پل فلزی 9 عدد

11- بانکت بندی 5708 مترمکعب

توضیح مختصری راجع به فعالیت های اصلی با توجه به اهداف اجرایی ارائه دهید. فعالیتهای هر هدف اجرایی مشخص شده در بند فوق را بیان نمائید.

1-      ایجاد مخازن کوچک کنترل رواناب های سطحی

2-      کنترل سیلاب های فصلی

3-      کنترل فرسایش

4-      ایجاد دبی پایه و افزایش طول مدت آبدهی

5-  حفظ و توسعه فضاي سبز

6-      ایجاد آبنما، بركه، آبشار، آبگذر و آبريز در سایتهای مناسب

7-  احداث محل استراحت خانواده ها (آلاچيق ، سکو).

8-      احداث پیست دوچرخه‌سواري كوهستان

9-  معابر پياده روی

9-      اجرای سرویس بهداشتی، نماز خانه

10-  اجرای روشنایی مسیر پیاده روی و دوچرخه سواری

11-  اجرای پارکینگ خودرو

12-ایجاد سایتهای مناسب جهت اجرای ورزش های زمستانی   


نقاط اشتراک و تفاوت بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده و مزایای آن را در مقایسه به با روش های معمول مرتبط بیان کنید

نقاط تفاوت : قرارگرفتن بعضی از شهر های استان مرکزی و سایر استانها در خروجی حوزه آبخیز و امکان تعمیم به سایر استانها- تهیه طرح مطالعات توجیهی و اجرائی - ارتقاء سطح آگاهی عموم مردم و گردشگران پس از بازدید از منطقه گردشگری و مشاهده انواع پروژه های مکانیکی و بیولوزیک اجرا شده در سطح منطقه . 

آیا اقدامی در ارتباط با الگو سازی و بهره برداری از بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده در طرح های اجرایی مرتبط صورت گرفته است؟ در صورتی که جواب مثبت است تشریح نمائید.

بله در جلسات داخلی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی از کلیه روسای ادارات شهرستانها خواسته شده نسبت به شناسائی مناطق مشابه اقدام تا در دستور کار تهیه طرح، اخذ موافقتنامه و در نهایت اجرا قرار گیرد. مثلا در شهرستان شازند به نام طرح کله جوب در سطح کمتر انجام شه است. 


6- سازمان ها / نقش آفرینان درگیر ( همکاری، مشارکت و نقش دست اندرکاران)
نام و مشخصات تشکلها، سازمانهای مردم نهاد، تعاونیها، انجمن ها و سایر بخشهای غیر دولتی مشارکت کننده در این تجربه موفق را بیان کنید
2 مورد :
این پروژه توسط اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی تهیه و اجرا گردیده است و هیچ تشکل، سازمان مردم نهاد، تعاونی، انجمن و ... در اجرای این پروژه نقش نداشته است.
در صورتیکه این تجربه موفق با مشارکت دستگاه های اجرایی دولتی / دیگر انجام شده نام دستگاه های مذکور را ذکر نمایید
2 مورد :

هیچ تشکل، سازمان مردم نهاد، تعاونی، انجمن و ... در اجرای این پروژه نقش نداشته است.

نقش دست اندرکارانی را که نام بردید ( دولتی و غیر دولتی) در برنامه ریزی، و اجرا و پایش و ارزیابی بهترین تجربیات/ دانش بومی ذکر کنید

هیچ تشکل، سازمان مردم نهاد، تعاونی، انجمن و ... در اجرای این پروژه نقش نداشته است.


7- اثر بخشی
در مورد اثرات کاربرد بهترین تجربیات/ دانش بومی در منطقه اجرای آن توضیح دهید (دو اثر اولویت دار در زمینه های عنوان شده ذکر شود

اثرات اقتصادی – اجتماعی ( از جمله فرهنگی)

2 مورد :

با اجرای پروژه آبخیزداری،

1-حوزه آبخیز ازبیزان اثر بخشی بالقو های در دسترسی به آب شرب و کشاورزی برای اهالی روستای ازبیزان و مردم منطقه داشته است

2- موجبات آشنایی مردم با فرهنگ‌ استفاد صحیح از طبیعت شده است.

3- از نظر اقتصادی  می توان گفت وقتی یک کشاورز منابع آبی بیشتری در دسترس داشته باشد طبیعتا سطح بیشتری از اراضی کشاورزی خود را اختصاص به کشت آبی داده و در آمد چند برابری خواهد داشت

4- بهبود شرایط اجتماعی ، ابنیه و راهها و کاهش سیلاب منطقه.

بهبود وضعیت منابع طبیعی و آبخیزداری

2 مورد :

اصلاح شیب آبراهه ها از طریق احداث بندها و سدها، تراس بندی و بانکت بندی


 مقابله با خشک سالی  

با توجه به پایش صورت گرفته مشخص گردید به ازای هر هکتار اجرای عملیات آبخیزداری در این منطقه بین 40 تا 45 درصد از حجم آب نگهداری و در سفره های زیر زمینی ذخیره شده است.

در مورد دو اثر خارج از محدوده اعمال بهترین تجربیات/ دانش بومی توضیح دهید ( اثرات آن در مناطق اطراف مشاهده می شود)
2 مورد :

1-      کاهش و یا متوقف نمودن شدت فرسایش آبی و نگهداشت آب جهت استفاده شرب و کشاورزی

2- با اجرای پروژه های آبخیزداری از بحران‌های سیل و خشکسالی جلوگیری و حرکت روان آب  چند برابر کاسته شده در برخی مناطق کاملاً متوقف گردیده است، از طرفی بازگشت گونه ­های گیاهی بومی منطقه صورت گرفته است که نشان می­دهد فرصت برای استقرار گونه ­های گیاهی فراهم شده است، همچنین منجر به افزایش تعداد گردشگر خصوصا در اواخر هفته و ایام تعطیل شده است

تاثیر بر تخریب سرزمین، تنوع زیستی و تغییر اقلیم

به اعتقاد شما آیا بهترین تجربیات/ دانش بومی که پیشنهاد نموده اید اثر مثبتی بر کاهش تخریب سرزمین دارد؟ تخریب سرزمین به عوامل انسانی و یا طبیعی اطلاع می شود که در دراز مدت موجب کاهش قابلیت تولید خاک می گردند

بله/خیر خیر

به اعتقاد شما آیا بهترین تجربیات/ دانش بومی که پیشنهاد نموده اید اثر مثبتی بر حفظ تنوع زیستی دارد؟

بله/خیر خیر

به اعتقاد شما آیا بهترین تجربیات/ دانش بومی که پیشنهاد نموده اید اثر مثبتی بر تعدیل و یا سازگاری با اثرات تغییر اقلیم دارد؟ منظور از تغییر اقلیم در این سند کلیه اقداماتی است که موجب کاهش انتشار کربن اتمسفری و یا افزایش ترسیب یا ذخیر کربن در پوشش گیاهی و خاک می گردد. توسعه پوشش گیاهی از اقدامات شاخص ترسیب کربن در بخش منابع طبیعی می باشد.

بله/خیر خیر

به اعتقاد شما آیا بهترین تجربیات/ دانش بومی که پیشنهاد نموده اید اثر مثبتی بر ارتقاء تاب آوری عوامل انسانی و طبیعی مرتبط دارد؟ منظور از تاب آوری قابلیت حفظ کارکرد سیستم در مواجه با یک شوک و یا ننش ناشی از عوامل اقلیمی و یا انسانی می باشد.

بله/خیر خیر
آیا توجیه اقتصادی و تحلیل هزینه – فایده برای اثرات بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده انجام شده است؟ در صورتی که جواب مثبت است توضیح دهید

بله 

کنترل سیل- افزایش حجم آب زیرزمینی-تغییر در چشم اندازهای طبیعی-تفریح و گردشگری-حفظ زیست بوم-کاهش آلودگی هوا-جلوگیری از بیماری و ایجاد سلامتی- حفظ خاک -


آیا اثر بخشی این تجربه موفق و یا دانش بومی را پایدار می دانید درصورتی که جواب بلی است دلایل خود را بیان کنید

بله در صورتی که همزمان با اجرای پروژه های سنگی  نسبت به استقرار و کاشت گونه های گیاهی ونهالکاری سازگار نیز اقدام گردد بستر سازی ایجاد شده توسط آنها رشد و توسعه یابند می تواند اثرات آن را دائمی دانست


8- قابلیت تکرار و تعمیم
آیا بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده به سایر مناطق بسط داده / معرفی شده است؟ اگر بلی به کجا

 بله به منظور معرفی حوزه آبخیز ازبیزان توسط اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی اقدام به تهیه و تدوین انواع و اقسام نشریات ترویجی جهت استفاده عموم در جهت حفظ و احیا و توسعه منابع طبیعی و منعکس كردن عواقب تخریب منابع طبیعی و حفاظت و نگهداری از این منابع در مجلات و بولتن های تخصصی و عمومی نموده است. 

آیا دستگاه های دولتی اقدامات حمایتی/ تشویقی . ترویجی جهت تعمیم بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده را انجام داده اند اگر جواب بلی است نوع اقدامات را تشریح نمائید

سایر دستگاهها هیچ اقدامی در این حوزه انجام نداده اند

به اعتقاد شما بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده امکان تعمیم با درصدی از سازگاری به منطقه دیگر دارد؟ اگر بلی در چه سطحی؟

محلی

محلی بلی

کدام شهر و شهرها

استانی بلی

سایر استانها(کدام استان و استانها)

ملی بلی

خاور میانه (کدام کشور یا کشورها)

منطقه ای بلی

سایر کشورهای نقاط جهان(کدام کشور یا کش.رها)

بین المللی بلی

9- درس آموخته ها
مربوط به منابع انسانی

با اجرای پروزه های آبخیزداری در این منطقه، اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی و اهداف آن برای بسیاری از مردم که شناختی از عملکرد، وظایف و اهداف آن نداشتند معرفی گردید و اجرای این پروژه که منجر به جذب گردشگر گردید خود یکی از راهکاری ترویج و آموزش منابع طبیعی است که نقش بسزائی در ارتقاء سطح آگاهی مردم داشت.


مربوط به جنبه های مالی

اجرای پروژه هایی در چنین سطحی نیازمند اعتبارات ملی و استانی بوده که با همکاری و مشارکت مردم و خیرین می توان از حجم اعتبارات لازم کاست


مربوط به جنبه های فنی

انتخاب و جانمایی مناسب پروژه های مکانیکی بر اساس استانداردهای موجود و بهره گیری از دانش تخصصی از عوامل موفقیت طرح بشمار می­رود.

احداث بندهای سنگ و ملات و بند خاکی در مسیر ابراهه ها با روانابهای حاصل از بارندگیهای نامنظم و با شدت زیاد منجر به کاهش سیلخیزی و افزایش نفوذپذیری آب در خاک گردید، همچنین با تقویت ترکیب و تراکم پوشش گیاهی مراتع از میزان فرسایش آبی و بادی کاسته شد.

با توجه به بررسی بعمل آمده بازدیدهای مشاهده ای گردشگران منجر به ارتقاء سطح آگاهی و دانش آنان در خصوص مباحث مربوط به منابع طبیعی و آبخیزداری شده است. با احداث منبع ذخیره آب در کنار اجرای سایر پروژه ها آب مورد نیاز نهالهای غرس شده در ماههای خشک سال فراهم گردید. در این میان آموزش و اطلاع رسانی در حین مراحل اجرایی و پایانی طرح از اهمیت بالایی برخوردار می باشد. همچنین  استفاده و کاشت گونه های گیاهی بومی مراتع منجر به افزایش و بهبود کمی و کیفی تولیدات گیاهی میگردد.