اطلاعات پرسشنامه
عنوان طرح

احداث بند مشبک سرشاخه گیر بر روی رودخانه کاظم رود عباس آباد-مازندران نوشهر

تاریخ پایان : 1383/12/29

تاریخ شروع : 1382/03/01

مختصات UTM محل طرح

جنوب X: 506020 -- Y: 4041025

شمال X: 503165 -- Y: 4054844

غرب X: 509273 -- Y: 4065068

شرق X: 517253 -- Y: 4048729

محل اجرای طرح

استان : مازندران-نوشهر، شهرستان : عباس آباد، شهر : مركزي، بخش : هیچکدام، روستا : هیچکدام


توضیحات :
حوزه آبخیز کاظم رود یکی از سیلخیزترین رودخانه های غرب استان مازندران بوده که علیرغم پوشش جنگلی بخاطر شرایط توپوگرافی، نوع سازند، میزان بارش، بهره برداری بی رویه و غیر اصولی، رانش نقطه ای، افزایش فرسایش و رسوب در سرشاخه های حوزه، شرایط برای سیلابی شدن حوزه فراهم گشته که باستناد سوابق و مدارک موجود طی 25 سال اخیر8 مورد سیل در سالهای 70، 71، 72، 73، 75، 77، 82 و 94 بوقوع پیوسته که بزرگترین آن مربوط به سیلاب تاریخ 16/7/1377 بوده که خسارت آن به 155 واحد شهری، 260 واحد مسکونی و 450 هکتار اراضی کشاورزی و تاسیسات زیر بنایی و اماکن دامپروری و 1 نفر تلفات جانی برآورد گردیده . لذا جهت کنترل این سیلابها با توجه به نوع رسوبات و آوردی که وارد سرشاخه ها و در نهایت خروجی حوزه که جزء مناطق شهری بوده ضرورت احداث بند مشبک سرشاخه گیر در دستور کار اداره آبخیزداری جهاد کشاورزی وقت قرار گرفت مدیریت سیلاب های شهری به عنوان یکی از محور های مهم آبخیزداری شهری با هدف ارائه الگوها و استاندارهای مناسب با تاکید بر حفظ محیط زیست شهری ، از اهمیت بالایی برخوردار است. امروزه یکی از معضلات حوزه های آبخیز جنگلی در استان مازندران علی الخصوص غرب مازندران ریشه کن شدن درختان حاشیه رودخانه و قوطه وری آنها در مسیل آبرا هه ها و رودخانه ها در زمان سیلاب می باشد که نتیجتاً باعث مسدود شدن دهانه ابنیه های فنی پایین دست گردیده و در نهایت موجب بالا آمدن سطح آب و ایجاد سیل در حاشیه رودخانه و سطح شهر ها و روستاها را در بر داشته است. لذا اجهت کنترل سیلاب بر روی خروجی رودخانه های مشرف به دشت اقدام به احداث بند مشبک بتنی مسلح تحت عنوان سرشاخه گیر نموده . احداث سرشاخه گیر علاوه برکنترل سیلاب، بخاطر داشتن حجم مخزن مناسب سبب تجمع سرشاخه و تنه درختان که بر اثر سیلاب در سطح رودخانه قوطه ور هستند و همچنین حجم زیادی از رسوبات ریز دانه و درشت دانه و حتی سنگ های بزرگ که بعنوان آورد سیلابی می باشند را در پشت بند جمع، مانع از حمل آنها در پایین دست می گردد . اما آنچه در سیلاب رودخانه کاظم رود عباس¬آباد که رودخانه ای مشرف به شهر می باشد حائز اهمیت است اقدامات موثر آبخیزداری و همچنین احداث سازه¬ مشبک بتنی مسلح نظیر سرشاخه گیر که در محل خروجی رودخانه (منطقه موسوم به خرماچال ) احداث شده نقش بسزایی در نگهداشت مواد رسوبی و سرشاخه و تنه درختان ریشه کن شده در مسیر و به تبع آن جلوگیری از مسدود شدن کانال رودخانه در نقاط کم عرض (نظیر پلهای احداثی و ...) داشته است که در صورت عدم اجرای چنین سازه ای قطعاً با ورود مواد رسوبی و درختان ریشه کن شده در پایین دست و مسدود شدن ابنیه ها خسارات ناگواری در پی داشته است. که در اجرای پروژه سد مشبک بتونی از تکنیکهایی از قبیلاستفاده از بتن مسلح استاندارد با تادییه آزمایشگاه فنی بتن، آزمایش مقاومت و برش میله گرد در آزمایشگاه بتن ، طراحی سازه بصورت مشبک به منظور فیلتر کردن سیلاب و عبور تدریجی سیل در رواناب، طراحی با دوره بازگشت بالا به منظور افزایش استحکام سازه در برابر آورده های سیلابی برای بیش از صد سال عمر مفید، احداث کات آف در زیر پی سازه به منظور جلوگیری از عبور آب و زیر شوییدر زمان سیل، طراحی حوضچه آرامش در جلوی سازه به منظور کاهش سرعت سیلاب و جلوگیری از خطر واژگونی سازه، سرریز سازه با توجه به مقدار دبی اوج مناسب با دوره بازگشت طراحی گردیده است، استفاده از تجربه بروز سیل در سنوات گذشته جهت جانمای و ابعاد سازه، مکان یابی سازه با حساسیت بالا اانتخاب گردیده زیرا هدف ایمن سازی مراکز مهم جمعیتی و بهره برداران زمین در حاشیه مسیر سیل هستند، طراحی گوشواره های پشت سازه به منظور هدایت جریان سیلاب به سمت بدنه اصلی سازه و جلوگیری از آب شستگی کناره های سازه، طراحی ارتفاع آزاد و انتخاب تعداد نوع ابعاد دریچه خروجی بند و برگزاری کارگاه آموزشی برای جوامع محلی در خصوص مزایای اجرای پروژه بوده که احداث سازه های بتونی مشبک با موفقیت و استقبال خوبی برخوردار بوده است.


1- حق مالکیت معنوی
اگر تمام و یا بخشی از بهترین تجربیات/ دانش بومی توضیح داده شده در این قالب تحت پوشش حق مالکیت معنوی برای سازمان ، نهاد، فرد، گروه، تشکل رسمی و یا بومی و جوامع محلی می باشد، مشخص کنید:

حق مالکیت این موضوع مربوط به اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران نوشهر می باشد

توضیحی در مورد سازمان ، نهاد، فرد، گروه، تشکل رسمی و یا بومی و جوامع محلی صاحب حق بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه دهید:

اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران با توجه به وظیفه ذاتی که همانا مدیریت در حوزه های آبخیز می باشد با استفاده از نیروی کارشناسی توانمند پس از مطالعه و بررسی حوزه آبخیز رودخانه ها اقدام به مطالعه و طراحی این اثر در جهت کاهش خطرات سیل گردید.برای اجرای پروژه موفق بند مشبک کاظم رود بعد از طراحی و اقدام به اجرا توسط این اداره کل با کمک دهیاری ، شورا و مشارکت اهالی منطقه قابلیت اجرا و نگهداری در دوره بهره برداری را خواهد داشت.


2- طبقه بندی
بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده را بر اساس نوع عرصه/ ارتباط با ماموریت های محوری سازمان جنگلها مراتع و آبخیزداری/ و تاثیرات آن در اعمال بهترین تجربیات/ دانش بومی طبقه بندی کنید ( می توانید چندین گزینه را انتخاب کنید)
کاربری غالب در منطقه مشخص شده
جنگل خیر
مرتع خیر
بیابان خیر
حفاظت از عرصه های منابع طبیعی بلی
آبخیزداری/ آبخوانداری بلی
توان افزایی جوامع محلی بلی
سایر ( عنوان درج گردد) :

احداث بند سرشاخه گیر کاظم رود عباس آباد

     مدیریت سیلاب های شهری به عنوان یکی از محور های مهم آبخیزداری شهری با هدف ارائه الگوها و استاندارهای مناسب با تاکید بر حفظ محیط زیست شهری ، از اهمیت بالایی برخوردار است. امروزه یکی از معضلات حوزه های آبخیز جنگلی در استان مازندران علی الخصوص غرب مازندران ریشه کن شدن درختان حاشیه رودخانه و قوطه وری آنها در مسیل آبرا هه ها و رودخانه ها در زمان سیلاب می باشد که نتیجتاً باعث مسدود شدن دهانه ابنیه های فنی پایین دست گردیده و در نهایت موجب بالا آمدن سطح آب و ایجاد سیل در حاشیه رودخانه و سطح شهر ها و روستاها را در بر داشته است. لذا جهت کنترل سیلاب بر روی خروجی رودخانه های مشرف به دشت اقدام به احداث بند مشبک بتنی مسلح تحت عنوان سرشاخه گیر می نمایند. احداث سرشاخه گیر کاظم رود علاوه برکنترل سیلاب، بخاطر داشتن حجم مخزن مناسب سبب تجمع سرشاخه و تنه درختان که بر اثر سیلاب در سطح رودخانه قوطه ور هستند و همچنین حجم زیادی از رسوبات ریز دانه و درشت دانه و حتی سنگ های بزرگ که بعنوان آورد سیلابی می باشند را در پشت بند جمع، مانع از حمل آنها در پایین دست می گردد که نمونه بارز آن در سیلاب تابستان 94 بیش از 200 هزار متر مکعب فقط شن و ماسه و حجم زیادی از چوب آلات و در ختان ریشه کن شده در پشت مخزن جمع شده که پس از فرونشست سیلاب مورد بهره برداری قرار گرفته که در صورت نبود چنین سازه ای می بایستی تمام رسوبات و سرشاخه درختان معلق در سیلاب باعث مسدود شدن دهانه پلها گردیده در نتیجه باعث انحراف آب و وقوع مخاطرات ناشی از آن در طول مسیر رودخانه می گردید. 


کمک به اقدامات مدیریت منابع طبیعی
حفاظت و پیشگیری از تخریب :

       -          کنترل  سیلاب

-          تله گذاری سرشاخه ها و تنه درختان معلق در زمان سیلاب

-          تله گذاری رسوبات ریز دانه و درشت دانه

-          فیلتر کردن محموله سیلاب از رسوبات و بار معلق

-     حفاظت و پیشگیری از تخریب سیلاب در مناطق کوهستانی در خروجی حوزه ها

-          اشتغال زایی و.... 

احیاء :

- مهار و کاهش خسارات سیل می تواند از تنش بستر رودخانه جلوگیری نموده و به احیاء شرایط زیست محیطی و اکو سیستم حوزه آبخیز کمک نماید.

توسعه :

- کنترل سیل ، جلوگیری از تخریب عرصه های منابع ملی ، ایجاد امنیت در جهت توسعه پایدار

سیل باعث افزایش خسارت به اکوسسیتم های طبیعی می گردد بنابراین این اقدامات باعث حفظ و بهبود اکوسیستم می گردد

بهره برداری :

- تله انداختن رسوبات ریزدانه، درشت دانه، تنه و سرشاخه درختان  و بهره برداری از آن بعد از هر سیلاب

سازگاری با شرایط نامطلوب نظیر خشکسالی/ طغیان امراض و آفات/ کاهش تولید علوفه و... :

-کنترل سیلاب در عمل به مفهوم کاهش خسارت سیلاب است که نوعی سازگاری با شرایط اکو سیستم می باشد.

ظرفیت سازی و ارتقاء آگاهی :

- با توجه به اینکه رخداد سیل در زمان های متفاوت سبب خسارات جانی و مالی در منطقه گردید مسئولین و کارشناسان را بر آن داشت تا در خصوص رفع معضل چاره اندیشی نمایند. در حال حاضر احداث بند مشبک عامل افزایش آگاهی عمومی نسبت به عملکرد سازه های کنترل سیلاب و اهمیت آبخیزداری می گردد لذا به همین منظور روستاهایی که همجوار  مسیر رودخانه و حوزه های آبخیز بودند کلاسها و کارگاه آموزشی جهت ظرفیت سازی و آگاهی جوامع محلی برای جلب مشارکت عمومی در مساجد و محل دهیار و شوراها برگزار گردید.


مشارکت، همکاری :

- برای احداث سازه مشبک سرشاخه گیر از ظرفیت شوراها، دهیارها و مشارکت های مردمی بخصوص تامین نیروی کار و یا اطلاعات منطقه ای استفاده گردید. که این موضوع افزایش همکاری بهره برداران در حفاظت و صیانت از پروژه ی احداث شده گردید و نقش بسزایی در دستیابی به اهداف توسعه پایدار منابع طبیعی منطقه را به دنبال داشت. 

کمک به اهداف توسعه پایدار منابع طبیعی
بهبود وضعیت اقتصادی :

- با کاهش خسارات به زیر ساخت ها و زمین های کشاورزی ابنیه و تاسیسات و... با امنیت و امید به سرمایه گذاری به طور مستقیم باعث بهبود وضعیت منطقه می گردد.

بهبود سرمایه های اجتماعی نظیر ایجاد و ساماندهی تشکلها، آموزش، ارتقاء آگاهی و... :

- با ایجاد و افزایش حس اعتماد اجتماعی و همچنین افزایش آگاهی مردم در خصوص کارایی سدهای سرشاخه گیر در مهار سیل با برگزاری کارگاه های آموزشی موجب تشویق جوامع محلی برای ایجاد تشکلها و تعاونیها گردیده است. 


بهبود وضعیت اکوسیستم های منابع طبیعی :

- سیل مهندسی رودخانه را برهم زده و سبب افزایش خسارت به اکوسیستم های طبیعی می گردد بنابر این اجرای پروژه های کاهش سیل مثل بند مشبک باعث پایداری بستر رودخانه و افزایش پوشش گیاهی می گردد.


نوع اثرات بهترین تجربیات/ دانش بومی در محدوده استفاده از آن
اثرات تولیدی و یا بهره وری :

بهره برداری از چوب آلات و تنه ها و سرشاخه های درختان و رسوبات پشت سازه بعد از سیلاب

اثرات اقتصادی – اجتماعی و فرهنگی :

-احداث بند مشبک سرشاخه گیر در منطقه با توجه به بحرانی بودن و در معرض خطر بودن روستاهای پایین دست سبب گردید که حاشیه امنی  (در جهت ماندگاری در روستا ، کشاورزی و باغداری و ...) برای ساکنین فراهم گردد و همچنین موجب جلوگیری از خسارات سیل و افزایش سطح آگاهی جوامع محلی در مورد اثرات مثبت پروژه جهت بهبود شرایط اقتصادی-اجتماعی و فرهنگی می شود.


اثرات زیست محیطی :

- احداث بند مشبک با توجه به داشتن مخزن مناسب جهت جمع آوری تنه و سرشاخه درختان در هنگام سیلاب و همچنین با تثبیت پوشش گیاهی و درنتیجه ایجاد یک اکوسیستم پایدار در منطقه باعث کاهش خسارتهای زیست محیطی می گردد.



3- تشریح موقعیت و شرایط
عنوان بهترین تجربیات/ دانش بومی و سال شروع

احداث بند مشبک سرشاخه گیر بر روی رودخانه کاظم رود شهرستان عباس آباد استان مازندران -   سال شروع 1385

موقعیت مکانی ( در صورت وجود نقشه ای ارائه دهید) باgps از اسامی رسمی و محلی برای تشریح این موفعیت استفاده نمایید

عباس آباد رودخانه کاظم رود شاخه شرقی رودخانه کاظم رود بالاتر از روستای ماشال آباد

راجع به وضعیت طبیعی محل به اختصار توضیح دهید
اقلیم :

اقلیم مرطوب سرد

خاک :

رده خاک اینسپتی سول(Inceptisol) خاک‌های جوان هستند. این خاک‌ها دارای افق‌های شکل‌گرفته زیرسطحی هستند اما از آبرفت و خاک باداورده و متراکم کمی برخوردارند.

توپوگرافی :

حداکثر ارتفاع حوزه آبخیز  2667 حداقل ارتفاع -26 متر از سطح دریا از دو بخش کوهستان و دشت تشکیل شده است

پوشش گیاهی :

زیرحوضه فوق داری پوشش جنگلی از گونه های ممرز ، توسکا ، افرا ، شیردار ، شمشاد و ... می باشد و کل حوضه در محدوده جنگل های هیرکانی قرار دارد.

وضعیت منابع آب :

منبع آبی یکی از شاخه های رودخانه کاظم رود می باشد با دبی 75.77 متر مکعب با دوره بازگشت 100 ساله که از چشمه سارهای آبخیز تشکیل گردیده است حوضه آبخیز کاظم رود یکی از حوضه های آبخیز دریاچه خزر بوده که در طول جغرافیایی 56  2 51  تا 36 11 51 شرقی و عرض جغرافیایی 55 30 36 تا 35 45 36 شمالی واقع شده است . مساحت حوضه 16800 هکتار که84% آن جنگل ، 3% مرتع و 13 % اراضی زراعی و مسکونی می باشد. لذا این حوضه جزء حوضه های جنگلی است و دارای چهار واحد هیدرولوژیکی ( کاظم رود، نوک رود ، خشدسر رود و مرتم رود) می باشد. پایین ترین ارتفاع 26- متر و بالاترین آن 2667 متر از سطح آبهای آزاد می باشد، شیب متوسط وزنی حوضه 42% ، زمان تمرکز 2.2 ساعت ، متوسط درجه حرارت سالیانه 24 درجه سانتیگراد، متوسط بارندگی سالانه 930 میلیمتر که از نظر اقلیم شناسی جزء مناطق خیلی مرطوب ومعتدل می باشد. باستناد مطالعات انجام گرفته و مدارک موجود طی 15 سال اخیر 5 مورد سیل اتفاق افتاده که بزرگترین آن مربوط به سیل سالهای 78و 1382 است که میزان خسارت ناشی از این سیلاب حدود60 میلیاد ریال و سه نفر تلفات جانی در بر داشته است.

وضعیت غالب شرایط اقتصادی – اجتماعی مردم ساکن در محل و یا در مجاورت آن
سطح درآمد، منابع اصلی و فرعی درآمد، مالکیت اراضی و حق بهره برداری رسمی و عرفی از منابع طبیعی شامل زمین/ آب/ تولیدات مرتع جنگل/ کیاهان دارویی و... :
درآمد مردم بومی منطقه متوسط و با کشاورزی و باغداری و پرورش گل و گیاه آپارتمانی و مالکیت و بهره برداری عرفی از منابع ملی دولتی می باشد.
بر پایه چه معیار و شاخصهایی بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده را اثرگذار در مدیریت پایدار منابع طبیعی و آبخیزداری می دانید

احداث سرشاخه‌گیر علاوه بر کنترل سیلاب ، جلوگیری از تنش بستر ، پیشگیری از صدمات به تاسیسات زیربنایی و اماکن مسکونی و... به خاطر داشتن حجم‌ مخزن مناسب به جمع آوری سرشاخه ها و تنه درختان که بر اثر سیلاب در سطح رودخانه غوطه ور هستند و همچنین حجم زیادی از رسوبات ریزدانه و درشت دانه و حتی سنگ های بزرگ که به عنوان آورد سیلابی می باشند در پشت خود جمع نموده که پس از فرو نشست سیلاب می بایستی کلیه آوردها تخلیه گردند که هرکدام از این آورد ها اعم از تنه درختان، سنگ، شن و ماسه قابل استحصال بوده و دارای ارزش اقتصادی هستند و سهم بسزایی در رونق اقتصادی منطقه دارد.


4- تشریح مشکلات ( علل مستقیم و غیر مستقیم) و اهداف بهترین تجربیات/ دانش بومی
تشریح مشکلات و چالشهای منطقه در رابطه با مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری

1- در صورت بارش باران های شدید و جاری شدن سیل درختان ریشه کن و سرشاخه های زیادی در مسیر رودخانه با خود بهمراه دارد 

2-سیل با اختلال در پوشش گیاهی موجب شسته شدن خاکهای سطحی گردیده

3- خساراتی که سیل به زیر ساختها و تاسیسات و ابنیه ها در مسیر رودخانه وارد می نماید

4-مشارکت کم مردم

5-مسدود شدن دهانه پل ها و در نهایت تخریب پل و جاده ها

6-وجود شرایط توپوگرافی خاص و کوهستانی بودن منطقه

7-اقلیم متنوع و غیر قابل پیش بینی دما به همراه بارشهای رگباری مدت دار

8-برداشتهای نامتعارف و بی رویه از بستر رودخانه ها در سنوات گذشته و وابستگی منطقه به آن

چالشهایی که توسط بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده حل می شود را توضیح دهید

قبل از اجرای پروژه با مطالعات در حوضه ابخیز و با برگزاری کارگاه های آموزشی و ترویجی در منطقه و تشریح مشکلات از سوی جوامع محلی و بیان کارکردها و اثر بخشی اجرای پروژه میتوان به حل مسایل کمک کرد.

احداث سازه های متناسب با شرایط آن منطقه

جلوگیری از برداشت مصالح از بستر رودخانه

امکان عبور جریان آب و رسوبات ریز دانه به سوی پایین دست که احداث این سازه ها با توجه به بهره برداری از شن و ماسه رودخانه ای باعث تثبیت رودخانه با توجه به رسوبات آن می گردد.

- احداث بند مشبک سرشاخه گیر با توجه به تعداد زیاد رودخانه های استان باعث جلوگیری و مسدود شدن دهنه پل های احداث شده و... خواهد شد. 


اهداف اجرایی بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده را مشخص کنید

- مدیریت سیل در حوضه آبخیز کاظم رود

- مهار درختان ریشه کن در پشت سازه در هنگام سیلاب بر اثر حمل و قوطه وری در سیلاب که باعث مسدود شدن دهانه ابنیه های فنی پایین دست میگردد.

- جلوگیری از آمدن سطح آب و ایجاد سیل در حاشیه رودخانه و در سطح شهر و روستاها 

- ایجاد امنیت برای ساکنین خروجی حوزه


5- فعالیت ها
روشهای معمول در رابطه با اهداف و فعالیتهای بهترین تجربیات/ دانش بومی را تشریح کنید

1- اجرای پروژه سد مشبک سرشاخه گیر تاکنون در کشور صورت نگرفته و برای اولین بار در حوضه اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران نوشهر اجرا گردید.

2- پس از مطالعات و اخذ مجوزهای لازم اجرای پروژه بدست پیمانکاران بومی و مشارکت مردم با نظارت نیروهای فنی اداره کل صورت گرفته است.

توضیح مختصر در خصوص تکنیک و روشهای اعمال بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه دهید

1- استفاده از بتن مسلح استاندارد با تادییه آزمایشگاه فنی بتن

2-آزمایش مقاومت و برش میله گرد در آزمایشگاه بتن

3-طراحی سازه بصورت مشبک به منظور فیلتر کردن سیلاب و عبور تدریجی سیل در روان آب

4-طراحی با دوره بازگشت بالا به منظور افزایش استحکام سازه در برابر آورده های سیلابی برای بیش از صد سال عمر مفید

5-احداث کات آف در زیر پی سازه به منظور جلوگیری از عبور آب و زیر شوییدر زمان سیل

6-طراحی حوضچه آرامش در جلوی سازه به منظور کاهش سرعت سیلاب و جلوگیری از خطر واژگونی سازه

7-سرریز سازه با توجه به مقدار دبی اوج مناسب با دوره بازگشت طراحی گردیده است

8-استفاده از تجربه بروز سیل در سنوات گذشته جهت جانمای و ابعاد سازه

9-مکان یابی سازه با حساسیت بالا اانتخاب گردیده زیرا هدف ایمن سازی مراکز مهم جمعیتی و بهره برداران زمین در حاشیه مسیر سیل هستند

10-طراحی گوشواره های پشت سازه به منظور هدایت جریان سیلاب به سمت بدنه اصلی سازه و جلوگیری از آب شستگی کناره های سازه

11-طراحی ارتفاع آزاد و انتخاب تعداد نوع ابعاد دریچه خروجی بند 

12-برگزاری کارگاه آموزشی برای جوامع محلی در خصوص مزایای اجرای پروژه

13-احداث سازه های بتونی مشبک

14-انجام اقدامات بیولوژیکی نظیر ارتقای پوشش گیاهی

توضیح مختصری راجع به فعالیت های اصلی با توجه به اهداف اجرایی ارائه دهید. فعالیتهای هر هدف اجرایی مشخص شده در بند فوق را بیان نمائید.

از انجائیکه هدف اصلی پروژه بکارگیری روش نوین کنترل سیلاب می باشد لذا وجود بندهای مشبک و تراز نقش موثری در کنترل سیلاب داشته و ضرورت امر ایجاب می نماید بر روی خروجی رودخانه های پر خطر مشرف به مناطق مسکونی و دشت ها چنین سازه ای احداث گردد

نقاط اشتراک و تفاوت بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده و مزایای آن را در مقایسه به با روش های معمول مرتبط بیان کنید

نقاط اشتراک: احداث سازه های بتونی مشبک، انجام اقدامات بیولوژیکی نظیر ارتقای پوشش گیاهی و احداث سازه های گابیونی و سنگی ملاتی

تفاوت: انتخاب نوع سازه و طراحی سازه - مشارکت مردم 

- استفاده از بتن مسلح استاندارد با تادییه آزمایشگاه فنی بتن

-آزمایش مقاومت و برش میله گرد در آزمایشگاه بتن

-طراحی سازه بصورت مشبک به منظور فیلتر کردن سیلاب و عبور تدریجی سیل در روان آب

-طراحی با دوره بازگشت بالا به منظور افزایش استحکام سازه در برابر آورده های سیلابی برای بیش از صد سال عمر مفید

-احداث کات آف در زیر پی سازه به منظور جلوگیری از عبور آب و زیر شوییدر زمان سیل

-طراحی حوضچه آرامش در جلوی سازه به منظور کاهش سرعت سیلاب و جلوگیری از خطر واژگونی سازه

-مکان یابی سازه با حساسیت بالا اانتخاب گردیده زیرا هدف ایمن سازی مراکز مهم جمعیتی و بهره برداران زمین در حاشیه مسیر سیل هستند

-طراحی گوشواره های پشت سازه به منظور هدایت جریان سیلاب به سمت بدنه اصلی سازه و جلوگیری از آب شستگی کناره های سازه

-طراحی ارتفاع آزاد و انتخاب تعداد و نوع ابعاد دریچه خروجی بند

آیا اقدامی در ارتباط با الگو سازی و بهره برداری از بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده در طرح های اجرایی مرتبط صورت گرفته است؟ در صورتی که جواب مثبت است تشریح نمائید.

 بلی

احداث بند مشبک سرشاخه گیر از تجربیات کشور ژاپن استفاده گردید و در گام بعدی با توجه به شرایط حوزه های شمالی کشور بومی سازی گردید و بتدریج با رفع نقص های اپیش رو طراحی سازه در دستور کار قرار گرفت.

تا کنون 10 مورد سرشاخه گیر موفق در استان مازندران نوشهر با بهترین کیفیت اجرا گردید و با توجه به اثربخشی آن در سیلاب های سهمگین مورد توجه سازمان جنگلها مراتع و آبخیزداری کشور قرار گرفت با توجه به شرایط ارائه شده در شرف الگوسازی و بهره برداری برای سایر نقاط کشور می باشد.


6- سازمان ها / نقش آفرینان درگیر ( همکاری، مشارکت و نقش دست اندرکاران)
نام و مشخصات تشکلها، سازمانهای مردم نهاد، تعاونیها، انجمن ها و سایر بخشهای غیر دولتی مشارکت کننده در این تجربه موفق را بیان کنید
2 مورد :

جوامع محلی

در صورتیکه این تجربه موفق با مشارکت دستگاه های اجرایی دولتی / دیگر انجام شده نام دستگاه های مذکور را ذکر نمایید
2 مورد :

شرکت سهامی آب منطقه ای استان مازندران - اداره آب و فاضلاب شهرستان عباس آباد

 دهیاری و شورا

اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران نوشهر

نقش دست اندرکارانی را که نام بردید ( دولتی و غیر دولتی) در برنامه ریزی، و اجرا و پایش و ارزیابی بهترین تجربیات/ دانش بومی ذکر کنید

- تامین نیروی انسانی و سازمان کار متعهد به منظور حفاظت فیزیکی و فنی سازه توسط جوامع محلی

-  مجوزهای لازم از شرکت سهامی آب منطقه ای استان مازندران - اداره آب و فاضلاب شهرستان عباس آباد اخذ گردید.

- همکاری شوراهای بخش و روستا و دهیاری ها در جهت تامین نیروی انسانی مورد نیاز

- کلیه مراحل برنامه ریزی –طراحی و اجرا توسط اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران –نوشهر 


7- اثر بخشی
در مورد اثرات کاربرد بهترین تجربیات/ دانش بومی در منطقه اجرای آن توضیح دهید (دو اثر اولویت دار در زمینه های عنوان شده ذکر شود

اثرات اقتصادی – اجتماعی ( از جمله فرهنگی)

2 مورد :

کنترل سیلاب 

تله گذاری سرشاخه ها و تنه درختان در زمان سیلاب

تله گذاری رسوبات ریز دانه و درشت دانه

تامین امنیت زیستی برای ساکنین پایین دست

اشتغال زایی 

بهبود وضعیت منابع طبیعی و آبخیزداری

2 مورد :

- کاهش اثرات و پیامدهای منفی سیل برای حفاظت سواحل

- جلوگیری از تنش بستر رودخانه

-حفظ بستر خاک 

در مورد دو اثر خارج از محدوده اعمال بهترین تجربیات/ دانش بومی توضیح دهید ( اثرات آن در مناطق اطراف مشاهده می شود)
2 مورد :

- پس از هر رخداد سیل با تخلیه مخزن پشت بند مشبک حجم زیادی از مصالح رودخانه ای برای تامین مصالح مورد نیاز پروژه های عمرانی تامین می گردد.

- تامین بخشی از چوب آلات مورد نیاز صنایع از محل درختان زمین گیر شده در پشت سازه

تاثیر بر تخریب سرزمین، تنوع زیستی و تغییر اقلیم

به اعتقاد شما آیا بهترین تجربیات/ دانش بومی که پیشنهاد نموده اید اثر مثبتی بر کاهش تخریب سرزمین دارد؟ تخریب سرزمین به عوامل انسانی و یا طبیعی اطلاع می شود که در دراز مدت موجب کاهش قابلیت تولید خاک می گردند

بله/خیر بلی

به اعتقاد شما آیا بهترین تجربیات/ دانش بومی که پیشنهاد نموده اید اثر مثبتی بر حفظ تنوع زیستی دارد؟

بله/خیر بلی

به اعتقاد شما آیا بهترین تجربیات/ دانش بومی که پیشنهاد نموده اید اثر مثبتی بر تعدیل و یا سازگاری با اثرات تغییر اقلیم دارد؟ منظور از تغییر اقلیم در این سند کلیه اقداماتی است که موجب کاهش انتشار کربن اتمسفری و یا افزایش ترسیب یا ذخیر کربن در پوشش گیاهی و خاک می گردد. توسعه پوشش گیاهی از اقدامات شاخص ترسیب کربن در بخش منابع طبیعی می باشد.

بله/خیر بلی

به اعتقاد شما آیا بهترین تجربیات/ دانش بومی که پیشنهاد نموده اید اثر مثبتی بر ارتقاء تاب آوری عوامل انسانی و طبیعی مرتبط دارد؟ منظور از تاب آوری قابلیت حفظ کارکرد سیستم در مواجه با یک شوک و یا ننش ناشی از عوامل اقلیمی و یا انسانی می باشد.

بله/خیر بلی
آیا توجیه اقتصادی و تحلیل هزینه – فایده برای اثرات بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده انجام شده است؟ در صورتی که جواب مثبت است توضیح دهید

انتخاب اجرای روش بند مشبک به منظور تامین شرایط اقتصادی بهتر به لحاظ سود و ضررهای ناشی از اجرای آن می باشد لذا بسیاری از فواید اجرایی این چنین پروژه هایی نظیر تامین امنیت برای مراکز مهم جمعیتی بوده و همچنین بسیاری از هزینه های اجرای پروژه از محل درآمدهای مشمول در طول زمان قابل استهلاک می باشد.

- فروش چوب آلاتی که پس از بروز سیل در پشت سدهای مشبک انباشته می شود از هدر رفت این چوب آلات جلوگیری می شود

- جمع آوری حجم قابل ملاحظه رسوبات و مصالح که در پشت سد انباشته شده جهت تامین مصارف روستاها با کمک دهیاری و شوراها و جوامع محلی نیاز کارگاههای تولیدی از قبیل معادن و بخش کشاورزی

آیا اثر بخشی این تجربه موفق و یا دانش بومی را پایدار می دانید درصورتی که جواب بلی است دلایل خود را بیان کنید

حوزه آبخیز کاظم رود یکی از سیل خیز ترین رودخانه های غرب استان می باشد که علیرغم پوشش جنگلی به خاطر شرایط توپوگرافی، نوع سازه، میزان بارش، بهره برداری بی رویه وغیر اصولی، افزایش فرسایش ورسوب درسرشاخه های حوزه شرایط برای سیلابی شدن حوزه فراهم گشته وبه استناد مدارک موجود طی 25 سال اخیر 8 مورد سیل درسالهای 70،71،72،73،75،77،82،94 به وقوع پیوسته وبزرگترین آن مربوط به سیلاب 16/7/1377 بود که خسارت آن به 155 واحد شهری و260 واحد مسکونی و450 هکتار اراضی کشاورزی وتاسیسات زیر بنایی واماکن دامپروری و یک نفر تلفات جانی برآورد گردد لذا جهت کنترل سیل با توجه به نوع رسوبات آوردی که وارد سرشاخه ها ودرنهایت خروجی حوزه که جزء مناطق شهری بوده ضرورت احداث بند مشبک مورد دستور کار قرارگرفته اما آنچه درسیلاب رودخانه کاظم رود عباس آباد حائز اهمیت است اقدام موثر احداث سازه بتنی مسلح درمحل خروجی رودخانه ونقش بسزایی درنگهداشت مواد رسوبی و سرشاخه وتنه درختان ریشه کن درمسیر وبه تبع آن جلوگیری از مسدود شدن کانال رودخانه درنقاط کم عرض ( نظیر پل های احداثی و...) داشته است . درصورت عدم اجرای چنین سازه ای قطعاً با ورود مواد رسوبی ودرختان ریشه کن شده پایین دست ومسدود شدن ابنیه ها خسارات ناگواری درپی داشته است . لذا ضرورت احداث سدهای سرشاخه گیر در تمامی مناطق بحرانی و مستعد سیل در حوضه های آبخیز بایستی در دستور کار قرار گیرد.


8- قابلیت تکرار و تعمیم
آیا بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده به سایر مناطق بسط داده / معرفی شده است؟ اگر بلی به کجا

تجربیات مذکور دراختیار سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور می باشد و در حال حاضر  10 سرشاخه گیر در اداره کل منابع طبیعی استان مازندران نوشهر بر روی رودخانه های پلنگ دره رامسر - نسارود رامسر- چالکرود رامسر - تیروم رود تنکابن- پلطان تنکابن - کرکرود نوشهر - نیرنگ نوشهر و خیررود نوشهر و ... اجرا شده است.

آیا دستگاه های دولتی اقدامات حمایتی/ تشویقی . ترویجی جهت تعمیم بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده را انجام داده اند اگر جواب بلی است نوع اقدامات را تشریح نمائید

بعد از اجرای طرح بند مشبک ومشخص شدن اثر بخشی آن درسیل های ذکر شده، مورد توجه دستگاههای دولتی از جمله استانداری و فرمانداری ها قرار گرفت و مورد تشویق جهت اجرای موارد مشابه برای سایر رودخانه های استان قرار گرفت به طوریکه از 34 رودخانه مستقل منتهی به دشت در غرب استان مازندران با توجه به شرایط مشابه به رودخانه کاظم رود نیاز به احداث سازه مذکور می باشد که دردستور کار سازمان و دستگاههای استانی قرار گرفت که بخشی از احداث و یا در دست مطالعه می باشد.. 

به اعتقاد شما بهترین تجربیات/ دانش بومی ارائه شده امکان تعمیم با درصدی از سازگاری به منطقه دیگر دارد؟ اگر بلی در چه سطحی؟

محلی

محلی بلی

کدام شهر و شهرها

استانی بلی

سایر استانها(کدام استان و استانها)

ملی بلی

خاور میانه (کدام کشور یا کشورها)

منطقه ای خیر

سایر کشورهای نقاط جهان(کدام کشور یا کش.رها)

بین المللی خیر

9- درس آموخته ها
مربوط به منابع انسانی

در گذشته به منظور کاهش اثرات تخریب که سیل به همراه داشته افراد بومی و اهالی که در مناطق بالا دست و خروجی رودخانه سکونت داشته اند به روش های سنتی اقدام به مقابله و کنترل روانآب می نمودند که با گذشت زمان و ظهور علوم مدرن نسبت به اجرای طرحهای مختلف از جمله طراحی بندهای مشبک بصورت سازه بتنی در خروجی حوضه که پایداری و عمر مفید بالا داشته اند اقدام گردید و دلیل موفقیت این امر آگاهی رسانی و آموزشهای اولیه به جوامع محلی منطقه و همراهی دهیاری و شورای منطقه در این امر می باشد

مربوط به جنبه های مالی

 جهت ساخت این سازه ها با توجه به بتن مسلح بودن نیازمند اعتبارات بیشتری نسبت به اجرای سازه ها به صورت سنگی ملاتی و یا گابیونی می باشد و لذا اثر بخشی و نوع کارکرد آن نیز با این سازه ها متفاوت و در خروجی مناطق جنگلی اثر بخش تر می باشد

مربوط به جنبه های فنی

با توجه به اینکه کنترل سیلاب در خروجی رودخانه های حوزه همواره به منظور کاهش خسارات به پایین دست از ضروریات بوده لذا در طراحی و احداث سازه های مشبک باید نکات فنی شامل محاسبه مساحت حوضه، محاسبه شیب بستر رودخانه ها، محاسبه عرض متوسط رودخانه، محاسبه حداکثر قطر تخت سنگ یا تنه درختان، محاسبه دبی جریان واریزه ای، محاسبه سرعت جریان واریزه ای، طراحی و محاسبات فنی بند، طراحی گوشواره و سرریز و طراحی ارتفاع آزاد، انتخاب تعداد نوع ابعاد دریچه خروجی بند، استفاده از بتن مسلح استاندارد با تادییه آزمایشگاه فنی بتن، آزمایش مقاومت و برش میله گرد در آزمایشگاه بتن، طراحی با دوره بازگشت بالا به منظور افزایش استحکام سازه در برابر آورده های سیلابی برای بیش از صد سال عمر مفید، احداث کات آف در زیر پی سازه به منظور جلوگیری از عبور آب و زیر شوییدر زمان سیل، طراحی حوضچه آرامش در جلوی سازه به منظور کاهش سرعت سیلاب و جلوگیری از خطر واژگونی سازه،   در نظر گرفته شود. که در احداث سازه مشبک سدهای سرشاخه گیر در حوزه اداره کل منابع طبیعی استان مازندران نوشهر متناسب با شرح اقدامات فوق زمینه اجرای فنی و تکنیکی در مناطق مختلف با محاسبات مختلف انجام می شود همچنین اجرای فعالیتهای بیولوژیکی حفظ بستر با افزایش ارتقاء پوشش گیاهی صورت می گیرد.